![Femke Lakerveld Femke Lakerveld](/sites/default/files/styles/widescreen/public/2024-08/Femke%20Lakerveld%20.png?h=47cfbfba&itok=m1Vh3ZI2)
Als Nederlandse actrice en voorzitter van Vrij Links zet Femke Lakerveld zich ongebreideld in voor het vrije artistieke denken, een solidaire, seculiere maatschappij en de herwaardering van de individuele vrijheid. Een verdienste die de VUB bekroont tijdens haar âFeest van de Vrije Geestâ, waar zowel Lakerveld als Guy Mortier een eredoctoraat zullen ontvangen.
Een vrije geest, artistieke vrijheid: wat betekenen ze voor jou?
Femke Lakerveld: âEen vrije geest is autonoom en onbevreesd. In de kunsten zou je kunnen stellen dat je trouw blijft aan je artistieke visie, ook al impliceert het risicoâs voor je loopbaan. Tot zover het korte antwoord. Ruimer: een vrije geest is iemand die over de heersende moraal en conventies, over ideologische en politieke kaders heen kijkt. Het zijn mensen die hun eigen pad bewandelen, ondanks groepsdruk, druk vanuit het gezin, of een onvrij regime. In dat opzicht staan vrijdenkers - je zou het kunnen vergelijken met datgene waar de VUB voor staat - los van orthodoxie en dogmaâs. Misschien zijn het in de academische wereld net de studenten en de onderzoekers die het langste stil zijn en het hardst durven twijfelen. Die niet op zoek gaan naar de bevestiging van hun denkbeelden, maar naar de ontkenning. â
âOok zonder geld, macht en positie moet je de kans hebben om je stem te laten horen.â
En hoe vul je die waarden zelf in?
âVoor alle duidelijkheid: ik zie mezelf niet als een activiste. Hoogstens als iemand die haar eigen pad volgt â als actrice, maker, als voorzitter van Vrij Links. Ik ben niet zo bekend of berucht dat ik mezelf in de kijker speel van impulsieve geweldplegers, ik word niet verstoten door mijn familie, ik ben geen Theo van Gogh of een vrije Iraanse vrouw die haar haren laat wapperen. Maar ik stel mezelf wĂ©l op de proef door open en waardenvast te blijven, ook als het lastig wordt. Ik tracht de aspecten van dat vrijdenken te herkennen en daar ruimte aan te geven in mijn eigen werk en dat van andere kunstenaars via Vrij Links. Door projecten te initiĂ«ren waarin de vrije kunst centraal staat in plaats van de door culturele beleidsmakers gewenste opbrengst. Ik zie artistieke vrijheid en de vrijheid van meningsuiting als fundamenteel recht. Ook zonder geld, macht en positie heb je tenminste nog de kans om je stem te laten horen. De drijvende kracht achter een vrije samenleving. â
Was jouw achtergrond een belemmering om kritisch te leren denken en je vrij te uiten, of net een aanmoediging?
âVrijdenken is geen luxe, maar wel kostbaar. De prijs ervoor kan hoog zijn, gaande van verlies van werk of bestaanszekerheid tot leven met bedreigingen. Ik kom zelf uit een klein gezin. Ik ben opgevoed door mijn moeder. Toen ik 5 was, is zij Kunstacademie gaan volgen. Dat had ze eerder niet gemogen van haar ouders. Tegen de stroom in heeft zij levenskeuzes gemaakt, en in dat opzicht heeft ze me voorgeleefd hoe je je autonomie bewaakt, hoe je onder druk overeind blijft. We hadden het niet breed maar ze nam me altijd mee naar musea, theatervoorstellingen en zocht voor mij de beste school in de omgeving waar ik nog net zelfstandig naartoe kon fietsen. In de jaren 90 ben ik sociale wetenschappen aan de Universiteit van Utrecht gaan studeren. Een tijd waarin het kritische denken voorop stond. Een aantal flinke tegengeslagen in mijn gezondheid (bij Femke werd long covid vastgesteld, nvdr) hebben mijn ontwikkeling en vrijheid in de weg gestaan. Maar dit heeft me ook gesterkt in mijn missie. Je kunnen roeren in het debat zonder erop afgerekend te worden, een goede gezondheid en financiĂ«le onafhankelijkheid, is voor veel mensen geen evidentie. Als samenleving zakken we door de morele bodem als we de meest kwetsbaren niet meer willen zien of horen.â
Wie of wat is of was voor jou een rolmodel of inspiratiebron op het vlak van vrije meningsuiting?
âDan denk ik aan iemand als Zineb El Rhazoui (Frans-Marokkaans atheĂŻste, feministe, ex-journaliste Charlie Hebdo, red). Zij zegt genoeg waar ik het niet mee eens, maar ik bewonder heel erg dat ze, ondanks voortdurende bedreigingen en geweld, blijft strijden voor mensenrechten, gelijkheid tussen vrouwen en mannen, journalistieke vrijheid. Op cultureel vlak o.a. Britse satire, zoals Jonathan Pie, Philomena Cunk. In Nederland hebben we een aantal goede cartoonisten, waaronder Ruben Oppenheimer die volhardt ondanks grote druk van buitenaf.. En de jonge auteur Lale GĂŒl (Turks-Nederlands schrijfster, nvdr). Vanwege haar moed om op te staan voor gewetensvrijheid en het belang van secularisme. Tot slot Eddy Terstall, een regisseur waarmee ik samen heb gewerkt Ă©n een goede vriend. Zijn vrijzinnige films zijn bijzonder inspirerend, ook om in te spelen. We hebben samen veel gereisd, ook naar landen waar de vrijheden schaarser zijn. Ze hebben de kiem gelegd voor de oprichting van Vrij Links, ondertussen zes jaar geleden.â
âSlechte ideeĂ«n moet je bestrijden met betere ideeĂ«nâ
Moeten we op een podium of in de media alles kunnen zeggen? Zijn er grenzen aan de vrijheid? Waar liggen die van jou?
âMacht en autoriteit moet je altijd kunnen bekritiseren. En je moet overal grappen over kunnen maken. De rechter bepaalt de grens. In de satire die ik maak, kan ik alleszins niet bang zijn voor taboeonderwerpen. Dat kĂĄn gewoon niet, zeker niet met politieke satire. Het is wel fascinerend om te zien hoe verschillend mensen mijn werk interpreteren. Sommigen zijn verontwaardigd door een kleine formulering, eerder dan door het onrecht dat wordt aangekaart. Ik heb zelf sowieso een grote affiniteit met equal opportunity offenders. Mensen die in het debat geen enkele ideologische of politieke kant sparen.â
![Femke Lakerveld Femke Lakerveld](/sites/default/files/styles/portrait/public/2024-08/2024%20Femke%20Lakerveld%20Jenneke%20Boeijink%202.jpg?h=2a549c21&itok=0kJtXFGZ)
Foto: Jenneke Boeijink
Hoe groot is je eigen tolerantie? Zou je iemand cancelen?
âNatuurlijk zijn er dingen die me boos maken of waar ik liever niet naar luister, van racistische drek tot complottheorieĂ«n. Ik word kriebelig van morele superioriteit. Maar in plaats van die onderwerpen te mijden of cancelen, zal ik er eerder een filmpje over maken. Slechte ideeĂ«n moet je bestrijden met betere ideeĂ«n. En je hebt altijd het recht om niet te kijken. Vanaf het moment dat je de ruimte van kunstenaars gaat beperken, door hun werk te censureren of te kuisen, zegt dat voorĂĄl veel over de afnemende veerkracht van de maatschappij waarin dat gebeurt. Mijn visie, en die van Vrij Links, is: mensen hebben rechten, ideeĂ«n niet. Ook in mijn eigen werken kan ik ideeĂ«n hard aanpakken, maar het is nooit mijn bedoeling om mensen onderuit te halen. Weet je, Ă©Ă©n van de moeilijkste dingen is om ook je eigen dogmaâs uit te dagen, opdat je zelf ook van mening kunt veranderen. Af en toe moĂ©t je je eigen denken tegen het licht houden, want anders word je een vastgelopen plaat. Ik heb ook altijd de optimistische hoop dat ik dat ontmoet in het publieke debat, soms tegen beter weten in. Oftewel: ik ben voor mĂ©Ă©r stemmen, mĂ©Ă©r perspectieven, in plaats van ze te verwijderen uit het debat. Alleen als ik ergens nog geen afstand van kan nemen of grapjes over kan bedenken, vermijd ik wel eens onderwerpen. Heel concreet denk ik aan de misstanden in de jeugdzorg in Nederland. Het opkomende antisemitisme. De politieke desinteresse voor chronische zieken. â
âOveral waar tegengeluid wordt uitgesloten, ligt stagnatie op de loerâ
Hoe erg staat de vrijheid van meningsuiting vandaag onder druk? Wat is volgens jou de grootste bedreiging?
âFundamentalistische en dogmatische voorschriften, uit welke ideologische, religieuze of politieke hoek dan ook. Wat niet helpt is het feit dat het âno debateâ, het buiten het debat plaatsen van sommige onderwerpen, een acceptabele strategie is geworden. Dat de doelen zijn verplaatst van: weerbaar worden naar voorkomen dat mensen gekwetst kunnen worden. Door het uitsluiten van bepaalde denkwijzen ontstaat al snel een monocultuur. Ik zie dat bijvoorbeeld gebeuren in de cultuursector in Nederland waar vaak wordt voorgekauwd wat het morele kader dient te zijn of wie iets wel of niet mag maken. Hierdoor ontstaat het risico dat cultuurtempels zich net gaan ontwikkelen tot de minst creatieve plekken. Een parallel die je kan doortrekken naar de academische wereld en de druk op het vrije onderzoek. Overal waar tegengeluid wordt uitgesloten, ligt stagnatie op de loer.â
Zie je ook positieve initiatieven, wat geeft hoop?
âGelukkig zijn er overal tegendraadse types. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er daar op de VUB ook een boel van rondlopen. Mensen die de heersende normen durven bevragen, mooie dingen maken, ons weten te verrassen. Het onverdraagzame deel van de maatschappij, zowel aan het linkse als rechtse spectrum, is vaak luid maar ook relatief klein. Mijn hoop is gevestigd op de redelijke meerderheid, die geen belang stelt in tegenstellingen of te makkelijke antwoorden op complexe vragen. Via mijn werk kom ik zoveel mensen tegen met allerlei achtergronden en politieke voorkeuren die het progressieve en vrijzinnige geluid helpen versterken. Mijn dochter van 18 en haar generatiegenoten zijn geĂ«ngageerd en zetten hun betrokkenheid makkelijk om naar actie. Gezond verstand, nuchterheid en humor vind je overal, door generaties en groepen heen, en vormen hĂ©t alternatief voor polarisatie en onverdraagzaamheid.â
Tot slot, hoe kunnen we onze eigen vrije geest aanscherpen?
âWie dat weet, mag het zeggen⊠Misschien door niet bang te zijn voor tegengeluid. Door vaker iets hardop te bevragen. Door ruimte te bieden aan experiment, mislukking. Maar misschien gaat daar nog wel een uitdaging aan vooraf. Door zelfspot, zelfrelativering te omarmen. Je lach gaat altijd eerst naar je buik, en dan pas naar je hoofd. Waardoor jouw lach een perfecte indicator is van hoe je Ă©cht over iets denkt, wat je Ă©cht raakt. En die âgeraaktheidâ gaat altijd over de grenzen heen van wat je zelf verstandelijk mogelijk acht. Ben je toch boos of beledigd, bedenk dan dat maar een kleine prijs is voor een leven in een vrije democratie.â
Bio Femke Lakerveld
Femke Lakerveld is een Nederlandse actrice. Daarnaast is zij voorzitter van Vrij Links, een onafhankelijke maatschappelijke beweging die zich inzet voor een vrij en onbelemmerd debat, een solidaire en seculiere samenleving en de herwaardering van individuele vrijheid.
Ze publiceert geregeld over kunst, cultuur of maatschappelijke onderwerpen. Momenteel is Femke te zien in Alles Flex, een jeugdserie van KRO/NCRV, maakt ze online furore met satirische videoâs als de fictieve politica Mira Ornstein en produceert ze een korte film over vrije kunst.