"Het kolonialisme is niet zomaar verdwenen. Het bestaat nu in andere vormen"

In PULPO gebruik je de octopus als metafoor om te onderzoeken hoe koloniale ideeën over ras, kennis, vooruitgang en ontwikkeling onze samenleving blijven vormgeven. Waarom koos je voor deze metafoor? 
Adriana Moreno-Cely: “Mijn werk richt zich op transdisciplinariteit en dekolonialiteit. Ik werk al jaren samen met inheemse en lokale gemeenschappen. Hun kennis wordt vaak over het hoofd gezien door universiteiten, organisaties en overheden. Ik wilde onderzoeken hoe verschillende vormen van kennis kunnen worden samengebracht om de complexe uitdagingen waarmee we worden geconfronteerd aan te pakken. In mijn onderzoek heb ik een raamwerk ontwikkeld van acht onderling verbonden assen, weergegeven door de armen van een octopus. Die omvatten de kolonialiteit van kennis, macht, het zijn, gender, technologie, de natuur, spiritualiteit en de geest. Samen laten ze zien hoe dezelfde koloniale kapitalistische mentaliteit zich op verschillende terreinen van de samenleving blijft manifesteren.” 

Mindblowers draait om het idee van ‘spookherinneringen’: verhalen en kennis die zijn onderdrukt of uitgewist, maar nog steeds invloed uitoefenen. Welke spoken uit ons koloniale verleden achtervolgen nog steeds de manier waarop we vandaag naar kennis, vooruitgang en ontwikkeling kijken? 
“Een voorbeeld is de overtuiging dat goede wetenschap neutraal en objectief moet zijn. Dat idee zit nog steeds diep verankerd in de academische wereld, maar neutraliteit is een mythe. Elke vorm van kennis wordt gevormd door de context waarin ze tot stand komt en door onze eigen subjectiviteit. 
Een ander voorbeeld is ons vertrouwen in technologie als dé oplossing voor de uitdagingen waarmee we worden geconfronteerd. De groene transitie wordt bijvoorbeeld voorgesteld als vooruitgang, maar voor de productie van groene technologieën zijn ook natuurlijke hulpbronnen nodig. Die worden vaak gewonnen in gebieden die toebehoren aan inheemse gemeenschappen. Die gemeenschappen hebben al eeuwenlang te lijden onder onteigening in naam van de ontwikkeling. 
Ook spiritualiteit is een belangrijk voorbeeld. Tijdens de koloniale periode werd het christendom aan gekoloniseerde bevolkingsgroepen opgelegd, zogenaamd om menselijkheid te brengen aan mensen die niet als volwaardig mens werden beschouwd. Die koloniale erfenis is vandaag nog steeds zichtbaar in de manier waarop bepaalde groepen worden ontmenselijkt vanwege hun religieuze overtuigingen, afkomst of gender. We zien dat bijvoorbeeld in islamofobie en in de manier waarop Palestijnen als minder dan menselijk worden afgeschilderd.” 

“Elke vorm van kennis wordt gevormd door de context waarin ze tot stand komt”

“Wetenschappelijk succes wordt steeds vaker afgemeten aan het aantal publicaties, de onderzoeksfinanciering en het aantal projecten dat onderzoekers binnenhalen. Dit systeem heeft de neiging om steeds opnieuw dezelfde ideeën te reproduceren en dezelfde stemmen te citeren. Ondertussen behoren de geesteswetenschappen, de kunsten en de sociale wetenschappen vaak tot de eerste disciplines die door bezuinigingen worden getroffen.”  

Als bepaalde verhalen generaties lang niet verteld mochten worden, kunnen we ze dan vandaag zomaar terugwinnen? Of lopen we het risico ze opnieuw te verdraaien wanneer we ze vanuit een Europees of academisch perspectief benaderen? 
“Natuurlijk bestaat dat risico. Onderzoekers uit het Globale Noorden reizen soms naar het Globale Zuiden, halen kennis van lokale gemeenschappen en zetten die om in wetenschappelijke publicaties zonder de oorsprong ervan naar behoren te vermelden. Dat noemen we ‘extractief onderzoek’. 
Er is nog een ander gevaar: het depolitiseren van die verhalen. Veel vormen van kennis zijn nauw verbonden met de politieke strijd van gemarginaliseerde gemeenschappen. Wanneer we ze uit die context halen, lopen we het risico hun betekenis te verliezen en zelfs schade toe te brengen aan de gemeenschappen die we beweren te vertegenwoordigen. 
De oplossing ligt voor mij in oprechte transdisciplinaire samenwerking: een eerlijke, respectvolle en wederzijdse dialoog tussen onderzoekers en lokale gemeenschappen. Maar daarvoor moeten academici eerst zelf veranderen: ze moeten zich bescheidener opstellen en de waarde erkennen van kennis die traditioneel als onwetenschappelijk wordt afgedaan.”

Kolonialisme wordt vaak behandeld als een afgesloten hoofdstuk uit het verleden. Wat missen we zolang we het uitsluitend als geschiedenis beschouwen? 
“Politieke onafhankelijkheid betekende niet noodzakelijk dat voormalige koloniën ook echte autonomie kregen. Koloniale machtsstructuren werden getransformeerd in plaats van ontmanteld. Dat zien we nog steeds in de internationale handel, waar voormalige koloniale machten invloed blijven uitoefenen op de voorwaarden waaronder landen hun grondstoffen en producten kunnen verkopen. 
Een andere vorm die vandaag nog steeds sterk aanwezig is, is het kolonialisme van kolonisten. Daarbij wordt een nieuwe staat gesticht op grondgebied dat door andere bevolkingsgroepen wordt bewoond, vaak via onteigening en geweld. We zien dit in de Verenigde Staten, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië, maar ook in Palestina, waar de verdrijving en moord op de oorspronkelijke bewoners een centraal probleem blijven. 
Kolonialiteit blijft ook voortbestaan via raciale hiërarchieën die bepalen wiens leven als waardevol wordt beschouwd en wiens leven kan worden opgeofferd in naam van economische ontwikkeling of politieke belangen. Die hiërarchieën blijven onze wereld vormgeven, zelfs nadat de formele koloniale heerschappij is beëindigd. Daarom kunnen we kolonialisme niet zomaar als geschiedenis afdoen.”

“Inheemse kennis leert ons dat de natuur niet louter een grondstof is om gewonnen te worden”

Mindblowers brengt bewust Latijns-Amerikaanse en Europese perspectieven samen. Wat kan Europa leren van kennis en verhalen uit Latijns-Amerika die lange tijd als minder gezaghebbend werden beschouwd? En welke Europese blinde vlekken legt dat bloot? 
“Ik ben zelf Colombiaan en een groot deel van mijn onderzoek is gebaseerd op Latijns-Amerikaanse denkers en inheemse kennis. Die perspectieven bieden belangrijke alternatieven voor de dominante westerse denkwijzen.”

Tot slot: waarom zijn evenementen zoals Mindblowers zo belangrijk? 
“Omdat ze verschillende vormen van kennis met elkaar in dialoog brengen. Het westerse denken heeft hiërarchieën gecreëerd waarin natuurwetenschappen vaak als waardevoller worden beschouwd dan de geesteswetenschappen, sociale wetenschappen en kunsten. Maar als we nieuwe manieren willen vinden om de complexe uitdagingen van onze samenleving aan te pakken, moeten we die verschillende vormen van kennis als even belangrijk erkennen. 
Ik hoop dat mensen de verschillende voorstellingen komen beleven en zich laten onderdompelen in de verhalen. We kunnen veel leren van kunstenaars en hun perspectieven.”